संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत मुक्ताबाई यांचं नातं हे जगाच्या पाठीवरच्या भाऊ-बहिणीच्या नात्यांमधील एक अत्यंत अलौकिक आणि वंदनीय अध्याय आहे. वयाने लहान असलेली बहीण जेव्हा आपल्या मोठ्या भावाची मार्गदर्शक आणि वैचारिक 'माऊली' बनते, तेव्हा ते नाते केवळ रक्ताचे राहत नाही, तर ते अध्यात्मिक आणि विवेकाचे एक उत्तुंग शिखर बनते. वात्सल्याची अन् ज्ञानाची सांगड ज्ञानेश्वर माउली म्हणजे ज्ञानाचा अथांग सागर आणि मुक्ताई म्हणजे त्या सागराला दिशा देणारी विवेकाची लाट. लहानपणापासूनच आई-वडिलांचे छत्र हरपल्यानंतर चारही भावंडांनी (निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई) समाजाच्या अत्यंत कटू अवहेलनेचा सामना केला. या खडतर काळात मुक्ताईने केवळ लहान बहिणीची भूमिका निभावली नाही, तर आपल्या भावांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहिली. 'ताटीचे अभंग' आणि मुक्ताईचा अधिकार जेव्हा समाजाने दिलेल्या त्रासामुळे आणि विषण्णतेमुळे ज्ञानेश्वर माउलींनी स्वतःला झोपडीत बंद करून घेतले आणि ताटी (दार) लावून घेतली, तेव्हा मुक्ताईने त्यांना बाहेर आणण्यासाठी गायलेले 'ताटीचे अभंग' ही या नात्याची सर्वात मोठी साक्ष आहे. वयाने लहान असलेल्या मुक्ताईने अत्यंत अधिकारवाणीने आणि प्रेमाने माउलींना सांगितले: "योगी पावन मनाचा । साहे अपराध जनाचा ॥ ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा ॥" जगाने कितीही त्रास दिला तरी साधूने, योग्याने लोकांचे अपराध पोटात घातले पाहिजेत, कारण तुम्हाला जगाचे कल्याण करायचे आहे, हा विवेक मुक्ताईने ज्ञानेश्वरांना दिला. जिथे ज्ञानेश्वर संपूर्ण जगाचे 'माऊली' झाले, तिथे मुक्ताई ही साक्षात ज्ञानेश्वरांची 'माऊली' झाली. नात्याचा संदेश भाऊ-बहिणीच्या नात्यात फक्त प्रेम, थट्टा-मस्करी किंवा कर्तव्य नसते, तर एकमेकांना कठीण प्रसंगात सावरणे, योग्य मार्ग दाखवणे आणि एकमेकांच्या विचारांना प्रगल्भ करणे हे खरे नाते असते, हा धडा या अलौकिक भावंडांनी जगाला दिला. ज्ञान आणि वैराग्याचा हा संगम आजही प्रत्येक घरातील भाऊ-बहिणीच्या नात्याला एक वेगळी उंची आणि संस्कार देणारा ठरतो.