हिंदू धर्मशास्त्रात एकादशीच्या व्रताला अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे स्थान आहे. साधारणपणे वर्षातून २४ एकादशी येतात, परंतु जेव्हा 'अधिक मास' (धोंड्याचा महिना) येतो, तेव्हा त्या वर्षात दोन अतिरिक्त एकादशी जोडल्या जातात. या अधिक मासातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या विशेष एकादशीला 'कमला एकादशी' किंवा 'पद्मिनी एकादशी' असे म्हटले जाते.
अधिक मास हा भगवान श्रीविष्णूंचा महिना मानला जातो, म्हणूनच त्याला 'पुरुषोत्तम मास' असेही म्हणतात. या पवित्र महिन्यात येणाऱ्या कमला एकादशीचे व्रत केल्याने भक्ताला अपार पुण्याची प्राप्ती होते, अशी वारकरी संप्रदायात आणि भारतीय संस्कृतीत श्रद्धा आहे.
संतांच्या नजरेतून 'कमला एकादशी'चा भाव
वारकरी संतांनी नेहमीच बाह्य कर्मकांडांपेक्षा अंतःकरणाच्या शुद्धतेला प्राधान्य दिले आहे. कमला एकादशीच्या निमित्ताने संतांचे विचार आपल्याला खऱ्या भक्तीची वाट दाखवतात
'कमल' (कमळ) हे चिखलात रुजूनही चिखलापासून अलिप्त राहते आणि आपले सौंदर्य व सुगंध टिकवून ठेवते. संतांच्या मते, माणसानेही या संसारातील माया-जालात राहून कमळासारखे अलिप्त राहायला हवे. आपल्या मनातील काम, क्रोध, लोभ हे विकार सोडून विठ्ठल चरणी लीन होणे, हीच खरी कमला एकादशी.
अधिक मासात केलेल्या भक्तीचे फळ पटीने मिळते, असा भाव आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात त्याप्रमाणे, "मुखाशी नाम, हाचि सुलभ मार्ग" – या दिवशी अखंड नामस्मरण केल्याने मनातील संभ्रम दूर होऊन आत्मिक शांतता लाभते.
या दिवशी काय करावे?
या दिवशी भगवान विष्णू किंवा विठ्ठलाची मनोभावे पूजा करावी. विष्णू सहस्रनाम किंवा संतांचे हरिपाठाचे अभंग म्हणावे.
केवळ अन्नाचा त्याग नव्हे, तर विचारांची सात्त्विकता जपावी. कोणाबद्दलही वाईट न बोलणे (वाचा उपवास) तितकेच महत्त्वाचे आहे.
अधिक मासात दानाला मोठे महत्त्व आहे. गरजूंना अन्न, वस्त्र किंवा मदत करणे हे ईश्वराची सेवा करण्यासारखेच आहे.
कमला एकादशी हे केवळ एक उपवासाचे व्रत नसून, आपल्या व्यस्त आयुष्यातून थोडा वेळ काढून स्वतःला अंतर्मुख करण्याचे आणि ईश्वराशी जोडण्याचे माध्यम आहे. संसाराच्या चिखलात राहूनही आपले मन विठ्ठलभक्तीच्या सुगंधाने कसे दरवळत राहील, हाच संदेश ही एकादशी आपल्याला देते.
राम कृष्ण हरी!
कमला एकादशी, अधिक मास, विठ्ठल भक्ती, संत उपदेश
