पौराणिक कथेनुसार, जेव्हा इतर सर्व महिन्यांचे कोणीतरी दैवत होते, तेव्हा अधिक मासाला कोणतेही दैवत नव्हते आणि त्याला 'मलमास' म्हणून हिणवले जात होते. तो जेव्हा भगवान विष्णूंकडे गेला, तेव्हा विष्णूंनी त्याला आपले स्वतःचे श्रेष्ठ नाव दिले—'पुरुषोत्तम'.
वारकरी संतांच्या दृष्टीने हा महिना भगवान श्रीकृष्णाचा (विठ्ठलाचा) महिना आहे. संतांनी शिकवले की, जर हा महिना व्यवहारातील शुभ कार्यांसाठी (लग्न, मुंज इत्यादी) वर्ज्य असेल, तर याचा अर्थ हा काळ संसारातील उपाधींमधून मुक्त होऊन केवळ आणि केवळ परमार्थ करण्यासाठी राखीव आहे.
होय, अधिक मासाबाबत आणि विशेषतः 'पुरुषोत्तम' माहात्म्यावर संतांनी, तसेच महानुभाव आणि दत्त संप्रदायातील संतानी सुंदर रचना केल्या आहेत. वारकरी संतांच्या अभंगांमध्ये थेट 'अधिक मास' या शब्दापेक्षा 'पुरुषोत्तम' या नावाने भगवंताची स्तुती आणि या काळातील भक्तीचे महत्त्व जास्त पाहायला मिळते.
काही प्रमुख संतांच्या रचना आणि विचार खालीलप्रमाणे आहेत:
१. संत एकनाथ महाराज (भागवत एकादश स्कंध आणि भारुडे)
संत एकनाथ महाराजांनी आपल्या वाङ्मयात 'पुरुषोत्तम' रूपाचे अतिशय सुंदर वर्णन केले आहे. अधिक मासाला 'पुरुषोत्तम मास' का म्हणतात, याचे आध्यात्मिक रहस्य त्यांनी सांगितले आहे.
एकनाथ महाराज एका अभंगात म्हणतात
"न कळे हा महिमा वेद-शास्त्रां आम्हां।
आलो शरण आम्ही पुरुषोत्तमा॥
मळ सांडूनियां झालासी निर्मळ।
विठ्ठल रूप केवळ नाम तुझे॥"
हा महिना आधी 'मलमास' (मळ असलेला) मानला गेला, पण भगवंताच्या स्पर्शाने तो निर्मळ झाला आणि त्याचे नाव 'पुरुषोत्तम' झाले, जे विठ्ठलाचेच रूप आहे. म्हणून या काळात विठ्ठलाला शरण जावे.
२. संत तुकाराम महाराज
संत तुकाराम महाराजांच्या गाथेत 'पुरुषोत्तम' नामाचे अनेक अभंग आहेत. तुकोबा म्हणतात की, जेव्हा हा विशेष काळ येतो, तेव्हा इतर सर्व वासना सोडून केवळ त्या पुरुषोत्तमाचे ध्यान करावे
"आतां मी हें चि करितों चिंतन।
पुरुषोत्तमा मन लावूनियां॥
तुका म्हणे आतां दुजें मज नाही।
विठ्ठल चि पाही सर्व रूप॥"
संतांच्या दृष्टीने हा महिना म्हणजे प्रपंचाचा मळ (मळमास) धुवून मनाला शुद्ध करण्याचा काळ आहे.
३. संत कबीर (हिंदी पद)
वारकरी भजनात संतांच्या हिंदी पदांचाही मोठा वाटा आहे. संत कबीरांनी अधिक मासातील 'धोंडे' (अनारसे) देण्याच्या प्रथेवर आणि दानाच्या कल्पनेवर सुंदर भाष्य केले आहे. ते म्हणतात की, वरवरचे गोड धोंडे देण्यापेक्षा देवाच्या नामाचा गोडवा अनुभवा
"मास अधिक जो आये भाई, पुरुषोत्तम की महिमा गाई।
कहत कबीर सुनो भाई साधो, राम नाम रस अमृत पायो॥"
लोकपरंपरेतील आणि ओवी वाङ्मयातील रचना
संतांच्या प्रेरणेने महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात स्त्रियांनी जात्यावर दळताना अधिक मासाच्या (धोंड्याच्या महिन्याच्या) अनेक ओव्या रचल्या आहेत. या ओव्यांमध्ये संतांचाच विठ्ठलभाव दिसून येतो
"अधिक महिना आला, गडी सांगा गोपाळाला।
वाण द्यावे जावयाला, रूप विष्णूचे तयाला॥"
"मलमास गेला निघून, आला पुरुषोत्तम महिना।
माझ्या विठ्ठलाच्या पायी, जडला माझा मनाचा गहना॥"
संतांचा मुख्य संदेश:
संतांनी आपल्या काव्यातून दोन गोष्टी प्रामुख्याने सांगितल्या आहेत:
१. हा काळ 'अधिक' भक्तीचा आहे, त्यामुळे नामस्मरण वाढवावे.
२. जावयाला किंवा कुणाही गरजूला वाण (दान) देताना समोरची व्यक्ती ही 'पुरुषोत्तम' (भगवंत) आहे या भावाने दान द्यावे, तरच त्या दानाला खरा अर्थ प्राप्त होतो.
थोडक्यात सांगायचे तर...
जिथे सामान्य जग या महिन्याला 'अशुभ' किंवा 'वगळलेला' महिना म्हणून पाहते, तिथे वारकरी संत या महिन्याला ईश्वराच्या अत्यंत जवळ जाण्याचा 'अतिशय पवित्र आणि पर्वकाळाचा महिना' म्हणून पाहतात. "तुका म्हणे घालू प्रपंचाला मुसकाट, चला जाऊ पंढरीची वाट" या भावनेने या काळात विठ्ठलभक्तीचा पूर येतो.
"हा लेख तुमच्या मित्र-परिवारासोबत शेअर करा."
