महाराष्ट्राच्या संत परंपरेतील प्रज्ञा, वात्सल्य आणि क्रांतीचे मूर्त रूप म्हणजे मुक्ताबाई. 'लहानपण दे गा देवा' असे म्हणणाऱ्या जगात, लहान वयातच ज्ञानेश्वर माउलींसारख्या विश्ववंद्य गुरूची 'गुरू' होण्याचे सामर्थ्य केवळ मुक्ताईमध्येच होते. आज त्यांच्या तेजोविलीन दिनानिमित्त, त्यांच्या अलौकिक जीवनाचा आणि तत्वज्ञानाचा घेतलेला हा अल्पसा आढावा.
'ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा'
जेव्हा अवघ्या जगाने निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान आणि मुक्ताई या भावंडांना वाळीत टाकले, तेव्हा विषण्ण होऊन ज्ञानेश्वर माउलींनी स्वतःला झोपडीत कोंडून घेतले होते. अशा वेळी अवघ्या काही वर्षांच्या मुक्ताईने मारलेली साद आजही तितकीच प्रेरणादायी आहे:
"योगी पावन मनाचा।
साहे अपराध जनाचा॥"
"विश्व रागे झाले जरी।
आपण सुख असावे तरी॥"
मुक्ताईने माउलींना "ताटी उघडा" असे सांगून केवळ एका दाराची कडी उघडली नाही, तर जगाच्या कल्याणासाठी ज्ञानदेवांच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचे द्वार उघडले. एका लहान बहिणीने आपल्या थोरल्या भावाला दिलेला हा उपदेश, साऱ्या जगाला सहिष्णुतेची शिकवण देणारा ठरला.
• चांगदेवांचा अहंकार हरण
चौदाशे वर्षे आयुष्य जगणाऱ्या आणि वाघावर बसून येणाऱ्या चांगदेव महाराजांचा गर्व मुक्ताईने एका क्षणात उतरवला. कोरड्या भिंतीवर बसून त्यांना सामोरे जाणारी ही भावंडे पाहून चांगदेवांना जाणीव झाली की, साधना केवळ वयाने किंवा सिद्धीने मोठी नसते, तर ती अनुभवाने मोठी असते. मुक्ताईने त्यांना 'पासष्टी'चे मर्म समजावले आणि स्वतःकडे शिष्यत्व दिले.
• अभंगवाणीतील तत्वज्ञान
मुक्ताईचे अभंग अत्यंत रोखठोक आणि प्रगल्भ आहेत. "मुक्ताई जाहली प्रगट" असे म्हणताना त्या स्वतःच्या आत्मिक अनुभवाविषयी बोलतात. त्यांचे अभंग हे केवळ काव्य नसून ते अद्वैत वेदांताचे सार आहेत. त्यांनी नामस्मरण आणि सद्गुरू कृपा यावर विशेष भर दिला.
• तापी तीरावरील तेजोविलय
आषाढी वारीच्या निमित्ताने पंढरपूरला विठ्ठल दर्शनासाठी सर्व भावंडे आणि संत मेळा निघाला होता. परतीच्या प्रवासात जळगाव जिल्ह्यातील कोथळी (मुक्ताईनगर) येथे तापी नदीच्या तीरावर हा दिव्य सोहळा घडला.
• दिवस: वैशाख वद्य दशमी.
• प्रसंग: कडाडत्या विजांच्या कडकडाटात आणि मुसळधार पावसात, मुक्ताईने आपले देहभान विसरून निर्गुण निराकारात विलीन होण्याचा निर्णय घेतला.
• दृश्य: असे म्हटले जाते की, आकाश कोसळले, वीज चमकली आणि त्या विजेच्या तेजात मुक्ताई अदृश्य झाली. "विजांच्या कडकडाटात मुक्ताई गुप्त झाली" असे वर्णन संत नामदेवांनी केले आहे.
• आजच्या काळातील मुक्ताई
मुक्ताई म्हणजे स्त्रीशक्तीचे ते रूप आहे जे प्रसंगी आई बनते, प्रसंगी बहीण बनते आणि प्रसंगी कठोर गुरूही बनते. आजच्या धावपळीच्या युगात, जेव्हा माणसे लहान लहान संकटांनी खचून जातात, तेव्हा मुक्ताईचे 'ताटीचे अभंग' मनाला उभारी देतात.
निष्कर्ष
मुक्ताई कधीच संपली नाही. ती आजही तापीच्या खळाळत्या पाण्यात, वारकरी संप्रदायाच्या अखंड नामात आणि प्रत्येकाच्या अंतःकरणातील संयमाच्या रूपाने जिवंत आहे. अशा या 'आदिशक्ती' मुक्ताईच्या चरणी कोटी कोटी प्रणाम!
।। मुक्ताई जाहली प्रगट, तेणे फिटले संशयाचे काठ ।।
