गुढीपाडवा म्हणजे केवळ हिंदू नववर्षाची सुरुवातच नाही, तर महाराष्ट्राच्या मातीत रुजलेल्या 'वारकरी संप्रदाया'साठी हा दिवस आध्यात्मिक विजयाचा आणि नवीन संकल्पाचा प्रतीक आहे. वारकरी संतांनी गुढीला केवळ बांबू आणि रेशमी वस्त्राच्या पलीकडे नेऊन तिला 'भक्तीची आणि ज्ञानाची गुढी' असे स्वरूप दिले आहे.
येथे गुढीपाडवा आणि वारकरी संतांचे अतूट नाते स्पष्ट करणारे काही महत्त्वाचे पैलू दिले आहेत:
१. संतांच्या नजरेतून 'गुढी'चा अर्थ
वारकरी संतांनी आपल्या अभंगांतून 'गुढी' या शब्दाचा वापर विजयाचे प्रतीक म्हणून केला आहे. पण हा विजय बाह्य शत्रूवर नसून, तो स्वतःच्या षडरिपूंवर (काम, क्रोध, लोभ इ.) मिळवलेला विजय आहे.
• संत ज्ञानेश्वर: माऊलींनी ज्ञानेश्वरीत "अधर्माची क्षोभली गुढी | धर्माची उभारिली गुढी |" अशा शब्दांत धर्माच्या विजयाचे वर्णन केले आहे. त्यांच्या मते, जेव्हा हृदयात ज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा खऱ्या अर्थाने आनंदाची गुढी उभारली जाते.
• संत तुकाराम: तुकोबा म्हणतात, "विठ्ठल नामाची उभवा गुढी". म्हणजे संसाराच्या या प्रवासात विठ्ठलाच्या नामाची गुढी उभारली, तरच जीवनाचे सार्थक होईल.
२. समतेची गुढी
वारकरी संप्रदायाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे 'समता'. गुढीपाडव्याला जसे घराघरात गुढी उभारली जाते, तसाच संदेश संतांनी दिला की, भक्तीच्या क्षेत्रात कोणीही लहान-मोठा नाही. चोखामेळा असोत वा सावता माळी, प्रत्येक संताने आपल्या कर्मातून भक्तीची गुढी उंच धरली.
३. कडुलिंब आणि गूळ: संतांची शिकवण
पाडव्याला आपण कडुलिंब आणि गूळ एकत्र खातो. हे जीवनातील सुख-दुःखाच्या समतोलाचे प्रतीक आहे.
"सुख दु:ख धरी समान" - हे संतांचे ब्रीदवाक्य या प्रथेला अगदी लागू पडते. जीवनात कितीही कडू प्रसंग आले, तरी त्यात भगवंताच्या नामाची गोडी मिसळली की जीवन सुसह्य होते, हेच संतांनी आपल्याला शिकवले.
४. चैत्र आणि नवचैतन्य
चैत्र महिन्यात निसर्ग नवा साज लेगतो, अगदी तसेच वारकरी संप्रदायात 'वारी'ची ओढ लागण्यास सुरुवात होते. पाडवा हा पंढरीच्या वाटेवर चालण्यासाठी लागणारी मानसिक आणि आध्यात्मिक ऊर्जा संचयित करण्याचा दिवस मानला जातो.
थोडक्यात सांगायचे तर:
वारकरी संतांसाठी गुढी म्हणजे केवळ एक सण नसून, ती 'विवेक' आणि 'वैराग्याची' पताका आहे. प्रत्येक माणसाने आपल्या अंतःकरणात माणुसकीची आणि भक्तीची गुढी उभारावी, हाच खरा संतांचा संदेश आहे.
वारकरी संतांनी 'गुढी' या प्रतीकाचा वापर करून भक्तीचा मार्ग अधिक सुस्पष्ट केला आहे. विशेषतः जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज यांच्या एका अभंगात गुढीचा अतिशय सुंदर संदर्भ येतो.
संत तुकाराम महाराजांचा अभंग:
"आतां आम्हीं धरिली गुढी ।"
"कवतुक वाचे गोडी ॥१॥"
"येणें सुखें संसाराची ।"
"नाहीं शुद्धी कशाची ॥२॥"
"तुका म्हणे विठ्ठल नामीं ।"
"झालों मग्न आम्ही ॥३॥"
याचा अर्थ आणि महत्त्व:
१. भक्तीची गुढी: तुकोबा म्हणतात, आम्ही आता विठ्ठल नामाची गुढी उभारली आहे. ही गुढी केवळ घराबाहेर उभारलेली काठी नसून ती आमच्या अंतःकरणातील आनंदाचे प्रतीक आहे. आमच्या जिभेवर आता केवळ भगवंताच्या नामाचीच गोडी आहे.
२. सायुज्य अवस्था: या भक्तीच्या सुखामुळे आम्हाला आता संसारातील इतर कोणत्याही गोष्टीची शुद्ध (भान) राहिलेली नाही. जेव्हा माणूस नामस्मरणात मग्न होतो, तेव्हा त्याला जगातील दुःखांची जाणीव होत नाही, हेच संतांनी शिकवले आहे.
इतर संतांचे संदर्भ:
• संत ज्ञानेश्वर महाराज: ज्ञानेश्वरीमध्ये माऊलींनी "अधर्माची क्षोभली गुढी | धर्माची उभारिली गुढी |" असे म्हटले आहे. त्यांच्या मते, जेव्हा आपण आपल्यातील वाईट विचारांचा त्याग करतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने विजयाची गुढी उभारली जाते.
• संत चोखामेळा: त्यांनीही आपल्या अभंगातून "भक्तीची गुढी" उभारण्यावर भर दिला आहे. त्यांच्यासाठी पंढरीच्या वाटेवर चालणे हीच गुढी उभारण्यासारखे आनंदाचे होते.
वारकरी परंपरेत गुढीपाडव्याचे महत्त्व:
• नवा संकल्प: वारकरी या दिवशी 'पुढील वारी' करण्याचा आणि नामस्मरणात वाढ करण्याचा नवीन संकल्प करतात.
चैत्र वारी: गुढीपाडव्यापासून 'चैत्र वारी'ची लगबग सुरू होते. अनेक दिंड्या या दिवसाचे औचित्य साधून पंढरीच्या वाटेवर निघतात
