संत नामदेव महाराजांनी आपल्या अभंगांतून एकादशीच्या व्रताचे आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक महत्त्व अत्यंत प्रभावीपणे सांगितले आहे. वारकरी संप्रदायात एकादशीला 'व्रतांचा राजा' मानले जाते.
नामदेव महाराजांच्या शिकवणीनुसार एकादशी संदर्भातील काही महत्त्वाचे विचार खालीलप्रमाणे आहेत:
• एकादशी: व्रतांचा राजा
संत नामदेव महाराज एकादशीला सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ मानतात. त्यांच्या मते, जे भक्त मनोभावे एकादशी करतात, त्यांच्यावर पांडुरंगाची अखंड कृपा राहते. त्यांनी एका अभंगात म्हटले आहे
"एकादशी व्रत करिती जे जन। तयां नारायण जवळी असे।।"
अर्थात, जे लोक एकादशीचे व्रत करतात, त्यांच्या जवळ प्रत्यक्ष नारायण (ईश्वर) वास करतो.
• उपवासाचा खरा अर्थ
केवळ अन्न न खाणे म्हणजे उपवास नव्हे, हे नामदेव महाराजांनी स्पष्ट केले आहे. 'उप' म्हणजे जवळ आणि 'वास' म्हणजे राहणे. म्हणजेच ईश्वराच्या नामस्मरणात आणि त्याच्या सानिध्यात राहणे म्हणजे खरा उपवास.
• त्यांच्या मते, उपवासाच्या दिवशी इंद्रियांवर ताबा असणे आवश्यक आहे.
• मनातील काम, क्रोध आणि लोभ यांचा त्याग करणे हीच खरी एकादशी.
• नामस्मरणाचे महत्त्व
एकादशीच्या दिवशी नामस्मरणाला सर्वाधिक महत्त्व दिले पाहिजे. "नामे गाऊ, नामे ध्याऊ, विठ्ठल पाऊ" या उक्तीप्रमाणे नामदेव महाराज सांगतात की, एकादशीला विठ्ठलाच्या नामाचा गजर केल्याने चित्त शुद्ध होते.
• आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी
आषाढी आणि कार्तिकी या महाएकादशींचे महत्त्व नामदेव महाराजांनी विशेषत्वाने सांगितले आहे. पंढरीची वारी आणि चंद्रभागेचे स्नान करून विठ्ठलाचे दर्शन घेणे, हे एकादशी व्रताचे परमोच्च साध्य असल्याचे त्यांनी मांडले आहे.
• अभंगातील दाखले
त्यांच्या एका प्रसिद्ध अभंगात ते म्हणतात
"काय करावे ते व्रत। विठ्ठल चित्ती अखंडित।।"
म्हणजेच, जर चित्तात अखंड विठ्ठल नसेल, तर केवळ बाह्य उपवास करून काही उपयोग नाही. भक्ती आणि भाव हाच एकादशीचा आत्मा आहे.
संत नामदेव महाराजांनी एकादशीला केवळ एक धार्मिक विधी न ठेवता, त्याला आत्मोन्नतीचे आणि ईश्वराशी एकरूप होण्याचे साधन बनवले
