इरावती कर्वे (१९०५ - १९७०) या केवळ एक लेखिकाच नव्हत्या, तर त्या भारतातील पहिल्या महिला मानववंशशास्त्रज्ञ (Anthropologist), शिक्षणतज्ज्ञ आणि अत्यंत विचक्षण बुद्धिमत्तेच्या समाजशास्त्रज्ञ होत्या. विज्ञान आणि साहित्य यांचा सुरेख संगम त्यांच्या लेखनात आणि संशोधनात पाहायला मिळतो.
• इरावती कर्वे आणि वारकरी संप्रदाय यांचा संबंध अतिशय जिव्हाळ्याचा, पण त्याच वेळी एका संशोधकाच्या नजरेतून होता. त्यांनी 'वारकरी संप्रदाय' आणि 'पंढरीची वारी' यावर केलेले लेखन हे मराठी साहित्यातील आणि समाजशास्त्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचे दस्ताऐवज मानले जाते.
त्यांच्या या विषयावरील अभ्यासाची आणि विचारांची ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
१. महाराष्ट्राची 'वारकरी' व्याख्या
इरावती कर्वे यांनी वारकरी संप्रदायाच्या माध्यमातून महाराष्ट्राची एक अत्यंत सुंदर आणि सार्थ व्याख्या केली आहे. त्या म्हणतात
"ज्या भूमीतील लोक पंढरपूरला जातात, तो महाराष्ट्र."
त्यांच्या मते, भाषेपेक्षाही पंढरपूरच्या विठ्ठलाची ओढ आणि वारीची परंपरा ही महाराष्ट्राला एकसंध ठेवते. जिथपर्यंत वारकरी वारीला येतात, तिथपर्यंत महाराष्ट्राची सांस्कृतिक सीमा आहे, असे त्या मानत.
२. 'वाटचाल' (वारीचा अनुभव)
त्यांनी स्वतः वारीमध्ये पायी चालत सहभाग घेतला होता. या अनुभवावर आधारित त्यांनी 'परिपूर्ती' या संग्रहात 'वाटचाल' नावाचा एक अतिशय गाजलेला लेख लिहिला आहे. (हाच लेख इंग्रजीत 'On the Road' या नावाने प्रसिद्ध आहे).
• या लेखात त्यांनी वारीचे केवळ धार्मिक वर्णन न करता तिचे 'समाजशास्त्रीय' विश्लेषण केले आहे.
• समाजातील सर्व स्तरांतील, जातींतील माणसे वारीत कशी एकरूप होतात, एकमेकांचा हात धरून रिंगण कसे खेळतात, याचे त्यांनी सुंदर चित्रण केले आहे.
• "वारी ही एक चालती-फिरती ज्ञानसंस्था आहे," असे निरीक्षण त्यांनी नोंदवले.
३. विठ्ठलाशी वेगळे नाते (बॉयफ्रेंड)
इरावतीबाई स्वतः नास्तिक (किंवा অজ্ঞेयवादी) होत्या, पण भारतीय संस्कृतीचा त्यांना प्रचंड अभिमान होता. विठ्ठलाकडे त्या 'देव' म्हणून पाहत नसत.
एका प्रसिद्ध प्रसंगात त्यांनी विठ्ठलाचा उल्लेख चक्क 'बॉयफ्रेंड' (Boyfriend) असा केला होता.
• त्याचा अर्थ असा की, विठ्ठल हा असा देव आहे ज्याच्याशी भक्ताचे नाते हे भीतीचे किंवा दडपणाचे नाही, तर प्रेमाचे आणि बरोबरीचे आहे.
• इतर कोणत्याही देवाला भेटायला जाताना जशी पूजा-अर्चा लागते, तसे विठ्ठलाचे नाही. त्याला भेटायला भक्त हक्काने जातात, त्याला मिठी मारतात. हे 'सख्य भक्ती'चे नाते त्यांना भावले होते.
४. संशोधनात्मक दृष्टिकोन
त्यांनी वारीकडे एका 'सोशल इंजिनिअरिंग'च्या (Social Engineering) दृष्टिकोनातून पाहिले.
• त्यांच्या मते, वारीमध्ये लोक एकत्र येतात तेव्हा त्यांच्यातील 'मी'पणा गळून पडतो आणि 'आम्ही' ही भावना तयार होते.
• तरीही, वारकरी संप्रदायात जातीभेद पूर्णपणे नष्ट झाला आहे का? यावरही त्यांनी परखड मते मांडली. "वारीमध्ये खांद्याला खांदा लावून चालणारे लोक जेवताना मात्र आपापल्या जातीच्या पंगतीत वेगळे बसतात," हे वास्तवही त्यांनी मांडायला कमी केले नाही.
थोडक्यात सांगायचे तर:
इरावती कर्वे यांनी वारकरी संप्रदायाकडे केवळ 'भक्ती' म्हणून पाहिले नाही, तर ती महाराष्ट्राची 'सांस्कृतिक नाळ' आहे, हे सिद्ध केले.
इरावती कर्वे: विज्ञानाची दृष्टी आणि साहित्याची सृष्टी
इरावती कर्वे यांचे नाव मराठी साहित्यात आणि जागतिक समाजशास्त्रात अत्यंत आदराने घेतले जाते. महाभारताकडे पाहण्याचा एक पूर्णपणे नवीन आणि तर्कशुद्ध दृष्टिकोन त्यांनी समाजाला दिला.
१. प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण
इरावती कर्वे यांचा जन्म १९०५ मध्ये म्यानमारमधील (तेव्हाचा ब्रह्मदेश) मिंग्यान येथे झाला. त्यांचे वडील गणेश हरी करमरकर हे तिथे इंजिनिअर होते. त्यांचे शालेय शिक्षण पुण्यात झाले. पुढे त्यांनी पुणे विद्यापीठातून तत्त्वज्ञान विषयात एम.ए. केले.
शिक्षणाच्या ओढीने त्या जर्मनीला गेल्या आणि बर्लिन विद्यापीठातून 'मानववंशशास्त्र' (Anthropology) या विषयात डॉक्टरेट (PhD) मिळवली. त्या काळात एका भारतीय महिलेने परदेशात जाऊन अशा कठीण विषयात संशोधन करणे ही खूप मोठी गोष्ट होती. त्यांचे लग्न महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांचे सुपुत्र दिनकर कर्वे यांच्याशी झाले.
२. व्यावसायिक आणि संशोधनात्मक कार्य
डॉ. इरावती कर्वे यांनी पुणे विद्यापीठात (आताचे सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ) समाजशास्त्र आणि मानववंशशास्त्र विभागाच्या प्रमुख म्हणून अनेक वर्षे काम पाहिले.
• संशोधन: त्यांनी मानवी कवटीची रचना, रक्ताचे गट आणि नातेसंबंधांच्या रचनांचा (Kinship) सखोल अभ्यास केला.
• क्षेत्रीय कार्य (Field Work): संशोधनासाठी त्यांनी संपूर्ण भारतभर प्रवास केला. आदिवासी जमाती, त्यांची संस्कृती आणि चालीरीती यांचा त्यांनी जवळून अभ्यास केला.
३. 'युगांत' - एक अजरामर कृती
इरावतीबाईंच्या साहित्यिक कारकिर्दीतील सर्वोच्च बिंदू म्हणजे 'युगांत' हे पुस्तक. या पुस्तकासाठी त्यांना १९६७ मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
• या पुस्तकात त्यांनी महाभारतातील व्यक्तींकडे 'देव' म्हणून न पाहता 'माणूस' म्हणून पाहिले आहे.
• भीष्म, गांधारी, कुंती, द्रौपदी, आणि कृष्ण यांसारख्या व्यक्तिरेखांचे त्यांनी केलेले विश्लेषण अत्यंत तार्किक आणि वास्तववादी आहे.
• महाभारताचा शेवट हा एका युगाचा अंत कसा आहे, हे त्यांनी या पुस्तकात मांडले आहे.
४. इतर महत्त्वाची ग्रंथसंपदा
इरावती कर्वे यांचे लेखन विपुल आणि वैविध्यपूर्ण आहे. त्यांची काही प्रमुख पुस्तके खालीलप्रमाणे:
• मराठी लोकांची संस्कृती: महाराष्ट्रातील संस्कृती, भूगोल आणि लोकजीवनाचा वेध घेणारा हा एक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
• परिपूर्ती: (ललित लेखसंग्रह)
• भोवरा: (ललित लेखसंग्रह)
• Kinship Organization in India: (इंग्रजी - हे पुस्तक समाजशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांसाठी आजही संदर्भग्रंथ मानले जाते.)
• गंगाजल: (ललित लेख)
५. लेखनाची वैशिष्ट्ये
इरावतीबाईंच्या लेखनात एक विशेष प्रकारची रोखठोक वृत्ती होती. त्या विज्ञानाच्या अभ्यासक असल्याने, त्यांच्या ललित लेखनातही तोच चिकित्सकपणा जाणवतो. त्या भावनेच्या आहारी न जाता सत्याचा शोध घेण्यावर भर देत असत. त्यांची भाषा शैली साधी पण विचार करायला लावणारी होती.
६. वारसा
११ ऑगस्ट १९७० रोजी त्यांचे निधन झाले. परंतु, 'युगांत' सारख्या पुस्तकांमुळे आणि त्यांनी केलेल्या संशोधनामुळे त्या आजही अभ्यासकांच्या आणि वाचकांच्या मनात जिवंत आहेत. स्त्री-शिक्षणाचा आणि वैचारिक स्वातंत्र्याचा त्या एक उत्तम आदर्श होत्या.
