महाराष्ट्राच्या संत परंपरेत, संत तुकाराम महाराजांचे कार्य अविस्मरणीय आहे. या कार्याला बळ देणारे आणि ते पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणारे एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे श्री संत संताजी जगनाडे महाराज. संताजी महाराज हे केवळ तुकोबांचे निष्ठावान शिष्य नव्हते, तर ते त्यांच्या १४ प्रमुख टाळकऱ्यांपैकी एक आणि ‘तुकाराम गाथे’चे खरे जतनकर्ते म्हणून ओळखले जातात.
बालपण आणि जीवनप्रवास
संत संताजी जगनाडे यांचा जन्म ८ डिसेंबर १६२४ रोजी पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यातील सुदुंबरे (काही स्रोतांनुसार चाकणजवळ) येथे झाला. त्यांचे वडील विठोबापंत आणि आई मथुबाई या विठ्ठलभक्त होत्या. त्यांच्या तेली कुटुंबात धार्मिक आणि भक्तीमय वातावरणात संताजी महाराजांचे बालपण गेले. वयाच्या १२ व्या वर्षी त्यांचा विवाह यमुनाबाई यांच्याशी झाला. 'संतु तेली' या नावाने ते ओळखले जात, परंतु भक्ती आणि ज्ञानाच्या बळावर त्यांनी समाजात आपले स्थान निर्माण केले.
तुकाराम गाथेचे जतनकर्ते
संत संताजी महाराजांचे महाराष्ट्रावर असलेले सर्वात मोठे ऋण म्हणजे त्यांनी केलेले तुकाराम गाथेचे जतन.
• जेव्हा संत तुकाराम महाराजांनी त्यांच्या विरोधकांच्या मागणीनुसार आपले अभंग इंद्रायणी नदीत बुडवले, तेव्हा तुकोबांच्या भक्तांमध्ये निराशा पसरली.
• परंतु, संताजी महाराजांना तुकाराम महाराजांचे हजारो अभंग मुुखोद्गत होते. आपल्या अलौकिक स्मरणशक्तीच्या बळावर आणि तुकोबांवरील निस्सीम भक्तीमुळे त्यांनी ते सर्व अभंग पुन्हा लिहून काढले.
• त्यांच्या या अपार परिश्रमामुळेच आज तुकाराम महाराजांची गाथा, म्हणजेच ‘तुकाराम गाथा’, उपलब्ध आहे आणि ती जगाला तुकोबांच्या विचारांची ओळख करून देत आहे. संताजी महाराज हे गाथेचे केवळ लेखक नव्हे, तर ते तिचे पुनरुज्जीवक ठरले.
संताजी महाराजांचे साहित्य आणि कार्य
संताजी महाराजांनी केवळ तुकाराम गाथा लिहिली नाही, तर त्यांनी स्वतःही अनेक अभंगांची रचना केली.
• अभंग: 'श्रीसकळसंतगाथा' या संग्रहात त्यांचे सुमारे ८५ अभंग समाविष्ट आहेत. त्यांच्या अभंगांमध्ये भक्ती, नीती आणि आत्मज्ञानाचा त्रिवेणी संगम आढळतो.
• रूपक: ते तेली जातीचे असल्याने त्यांनी आपल्या अभंगांत 'घाणा' (तेल काढण्याचे यंत्र) या रूपकाचा प्रभावीपणे वापर केला आहे. जीवनातील सुख-दुःखांना आणि देह-विकारांना त्यांनी घाण्याशी जोडून तत्त्वज्ञान सोप्या भाषेत मांडले.
• ग्रंथसंपदा: त्यांनी 'तैलसिंधू' आणि 'शंकरदीपिका' या ग्रंथांचीही रचना केली. 'तैलसिंधु' ग्रंथात तेली समाजाच्या व्यवसायाबद्दल माहिती दिली आहे.
सामाजिक आणि आध्यात्मिक वारसा
संताजी जगनाडे महाराज यांनी सामाजिक एकोपा आणि श्रमाचे महत्त्व लोकांना शिकवले. त्यांनी आपल्या व्यवसायात प्रामाणिक राहून परमार्थ साधता येतो, हे कृतीतून सिद्ध केले. तुकाराम महाराजांच्या कीर्तन-भजनात ते नियमितपणे सहभागी असत आणि त्यांच्या अभंगांचे गायन व निरूपण करत असत.
संताजी महाराजांनी मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशी, १६८८ (काही मतांनुसार २० डिसेंबर १६९९) रोजी देह ठेवला. त्यांच्या कार्याची महती ओळखून, २००९ मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांच्या हस्ते त्यांच्या सन्मानार्थ पोस्टाचे तिकीट जारी करण्यात आले.
संत संताजी जगनाडे महाराज हे महाराष्ट्राच्या संत परंपरेतील एक निस्सीम आधारस्तंभ आहेत. त्यांची भक्ती, निष्ठा आणि तुकाराम महाराजांच्या कार्याप्रती असलेली समर्पणाची भावना आजही आपल्याला प्रेरणा देत राहते.
