हरिपाठ: एक सूत्र ग्रंथ
हरिपाठ हा कमी शब्दांमध्ये गहन अर्थ व्यक्त करणारा ग्रंथ आहे, जो ज्यांना तत्त्वज्ञान थोडक्यात समजतं अशा लोकांसाठी आहे.
या सूत्रांमध्ये आलेली गेयता कधीकधी अर्थाला आणि मनाला भटकवू शकते, त्यामुळे त्याच्या विस्तृतीकरणाची गरज असते.
हरिपाठ समबुद्धी शिकवतो
एक हरी' सगळीकडे पाहण्याची दृष्टी हरिपाठ देतो.
ज्ञानेश्वरी: हरिपाठाची उकल आणि विस्तार
ज्ञानेश्वरी हरिपाठातील सूत्रांचा सविस्तर अर्थ स्पष्ट करते. ज्यांना विस्तारपूर्वक ज्ञान हवे असते, त्यांच्यासाठी ज्ञानेश्वरी उपयुक्त आहे. ज्ञानेश्वरी 'समबुद्धी' आणि 'परमात्मा' या संकल्पनांचा अधिक तपशीलवार उलगडा करते. ती स्पष्ट करते की, सम' या शब्दाचा अर्थ 'ब्रह्म' आहे आणि ब्रह्म बुद्धी करून ब्रह्माचा स्वीकार करावा लागतो, तसेच ब्रह्म होऊन ब्रह्माची उपासना करावी लागते
ज्ञानेश्वरीनुसार, बुद्धीला परमात्मा दिसण्यासाठी ती समबुद्धी असणे आवश्यक आहे तरच समानता दिसेल. आंधळ्या बुद्धीला समानता दिसणार नाही.
'कणाकणामध्ये तो परमात्मा समान आहे', 'श्रीहरी पहिल्यापासून समान आहे, अनादी, अनंत आणि सम आहे'. ही तत्त्वे ज्ञानेश्वरी समबुद्धीच्या माध्यमातून उलगडते.
ज्ञानेश्वरीमध्ये 'दिसे' (दिसणे) हा शब्द महत्त्वाचा आहे, कारण अनुभवाने हरी दिसतो हेच खरं आहे.
द्वैत बुद्धीमुळे परमात्माचे ज्ञान साधत नाही हे ज्ञानेश्वरी स्पष्ट करते आणि द्वैत बुद्धीला 'बुद्धीचा अपमान' संबोधते.
ज्ञानप्राप्तीसाठी गुरु आणि विवेक यांचे महत्त्व
दोन्ही ग्रंथांमधून ज्ञानप्राप्तीसाठी गुरुवाक्याचे आणि विवेकाचे महत्त्व अधोरेखित होते.
ज्ञानेश्वरी सांगते की, बुद्धीला धुण्यासाठी पहिल्यांदा गुरुच्या जवळ जायचे असते, कारण गुरुवाक्याने मन धुतले जाते
गुरु दाविलिया वाटा येवोनी विवेक तीर्थ तटा धोनी मळकटा बुद्धीचा जेणे" हे ज्ञानोबारायांचे शब्द गुरुने दाखवलेल्या मार्गावरून स्वतः चालून, विवेकाच्या तीर्थावर बुद्धीची मळकटी धुण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.
'विवेक' म्हणजे 'क्षेत्र' आणि 'क्षेत्रज्ञ' यातील भिन्नता समजणे. हे पाण्याचे तीर्थ नसून विवेकाचे तीर्थ आहे, जे साधकाचे कल्याण करते.
ज्ञानेश्वरीतील अध्यात्म ज्ञान नित्यत्व तत्वज्ञानार्थ दर्शन' या श्लोकावरील पंधरा ओव्या पाठ केल्यास आयुष्याचे कल्याण होते आणि भगवंत स्वतः जरी आले तरी फसले जात नाही, असे ज्ञानोबाराय सांगतात. याच ओव्यांमध्ये 'परमात्मा असे एक वस्तू असे' आणि 'एक हरी सगळीकडे पहा' या तत्त्वांचे ज्ञान ज्ञानाच्या साहाय्याने कसे होते, हे स्पष्ट केले आहे.
थोडक्यात, हरिपाठ संक्षिप्त रूपात भक्ती आणि समत्त्वाचा मार्ग दाखवतो, तर ज्ञानेश्वरी त्या मार्गाचे तात्त्विक आणि अनुभवात्मक ज्ञान विस्ताराने प्रदान करते, ज्यामुळे समबुद्धीने परमात्म्याची अनुभूती घेणे शक्य होते.
